O xώρος του Κάστρου στην Αρχαιότητα (ως τον 4ο αι. μ.χ)

Η περιοχή του βραχώδους λόφου του Κάστρου, που ορθώνεται άγριος και απότομος μέσα στο φαράγγι της Έρκυνας και γύρω από τις μαγευτικές πηγές του ποταμού που ξεπηδούν στα πόδια του, είχε ενδεχομένως κατοικηθεί κατά την Πρωτοελλαδική εποχή, όπως φαίνεται από όστρακα της περιόδου αυτής που βρέθηκαν κατά τις πρόσφατες ανασκαφές στο χώρο της βορειοανατολικής γωνίας των οχυρώσεων. Στους ιστορικούς χρόνους στο χώρο αυτό υπήρχε το περίφημο Μαντείο του Τροφωνίου. Ο χώρος του Μαντείου και ο τρόπος χρηστηριασμού των πιστών περιγράφεται από τον πολύτιμο περιηγητή του 2ου μ.χ αιώνα, Παυσανία και από άλλους αρχαίους συγγραφείς. Η περιοχή έχει δραστικά αλλάξει από την Αρχαιότητα εξ αιτίας της οικοδομικής δραστηριότητας των κατοπινών αιώνων. Το ίδιο το Μαντείο, που βρισκόταν πιθανώς στο χώρο του Κάστρου, δεν έχει ακόμη εντοπισθεί. Οι λαξευμένες στον απότομο βράχο κόγχες για την τοποθέτηση αναθημάτων και ίσως και για ιεροπραξίες και το προερχόμενο από αρχαία κτίρια οικοδομικό υλικό που έχει χρησιμοποιηθεί στην κατασκευή του μεγάλου οχυρώματος ? προμαχώνα της βορειοανατολικής γωνίας του Κάστρου είναι τα μόνα ορατά σημεία λείψανα των ναών και των άλλων μικρών και μεγάλων οικοδομημάτων που κοσμούσαν το παρόχθιο Ιερό Άλσος. Η ίδια η αρχαία πόλη των κλασικών, ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων εκτεινόταν στην πεδινότερη περιοχή, εκατέρωθεν της σημερινής κεντρικής εμπορικής οδού της Λιβαδειάς. Φαίνεται ότι η πόλη, στην ελληνιστική ιδίως περίοδο, είχε σημαντική έκταση.

Το Κάστρο στην Ύστερη Αρχαιότητα και στην πρωτοβυζαντινή περίοδο
(4ος - 8ος αι. μ.χ)

Η αναστάτωση και η ανασφάλεια που έφεραν οι βαρβαρικές επιδρομές στο Ρωμαϊκό Κράτος κατά την Ύστερη Αρχαιότητα δημιούργησαν την ανάγκη νέων οχυρώσεων των ίδιων των αρχαίων πόλεων ? η έκταση των οποίων συνήθως περιορίσθηκε πολύ ? ή σε άλλες κοντινές θέσεις πιο οχυρές, κατά την Πρωτοβυζαντινή Περίοδο. Αν και τα σχετικά ιστορικά στοιχεία απουσιάζουν εντελώς, με βάση ορισμένες αρχαιολογικές ενδείξεις μπορεί να υποτεθεί ότι στην περίπτωση της αρχαίας Λιβαδειάς συνέβη μάλλον το δεύτερο. Τα κατώτερα τμήματα του μεγάλου οχυρώματος ? πύργου της βορειοανατολικής γωνίας του Κάστρου, κτισμένα αποκλειστικά με υλικό που προέκυψε από την κατεδάφιση των παρακειμένων αρχαίων κτιρίων, ανήκουν πιθανώς σε μια οχύρωση του λόφου του Κάστρου που θα μπορούσε με επιφύλαξη να χρονολογηθεί στη διάρκεια της βασιλείας του Ιουστινιανού, περίοδο που, όπως είναι γνωστό από τις πηγές, εφαρμόσθηκε ένα ευρύτατο πρόγραμμα ανοικοδόμησης τειχών πόλεων και φρουρίων. Δεν έχουν εντοπισθεί προς το παρόν λείψανα της πρώτης αυτής οχυρώσεως σε άλλα σημεία του περιβόλου του Κάστρου.

Το Κάστρο στη μεσοβυζαντινή περίοδο
(9ος - 12ος αι. μ.χ)

Στην περίοδο της ανασυγκρότησης της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, μετά τις καταστροφές και την ερήμωση που έφεραν οι επιδρομές των Σλαύων και των Αράβων καθώς και των Βουλγάρων αργότερα στον Ελλαδικό χώρο, στα πλαίσια μιας γενικής διοικητικής και οικιστικής αναδιοργάνωσης του χώρου, λειτούργησε ένα δίκτυο από οχυρωμένες πόλεις, τα «κάστρα». Όπως φαίνεται από την εξέταση της κατασκευής του τείχους του, τμήματα του εξωτερικού περιβόλου του κάστρου της Λιβαδειάς ανήκουν στην περίοδο αυτή. Η ακριβής χρονολόγησή του δεν είναι εύκολη. Στην περιοχή της βορειοανατολικής γωνίας φαίνεται ότι όταν ξανακτίσθηκε το νέο οχύρωμα ? πύργος του τείχους αυτού, το παλαιότερο οχύρωμα ήταν ήδη κατεστραμμένο, πιθανότατα μάλιστα, είχε μεσολαβήσει μια περίοδος εγκατάλειψης. Οι τοιχοποιίες της περιόδου είναι από αργολιθοδομή και τεμάχια πλίνθων και ενισχυμένες με ξυλοδεσιές κρυμμένες πίσω από απλές ζώνες πλίνθων. Το τείχος προφανώς προστάτευε την οχυρωμένη πόλη, έξω από την οποία φαίνεται ότι αναπτύχθηκε στη συνέχεια ένα ανοχύρωτο προάστιο. Στο ψηλότερο σημείο του οχυρωμένου χώρου πρέπει να υποθέσουμε ότι βρισκόταν η ακρόπολη, από το περίβολο της οποίας, όμως, δεν έχουν προς το παρόν εντοπισθεί με ασφάλεια τμήματα. Κατά τον Schluberger, στο κάστρο της Λιβαδειάς σταμάτησε για λίγο ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β’ ο Βουλγαροκτόνος, κατά την κάθοδό του στο Ελληνικό Θέμα, το 1018.

Το Κάστρο στην περίοδο της Φραγκοκρατίας
(1204 - 1460 μ.χ)

Με την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Λατίνους της 4ης Σταυροφορίας το 1204, αρχίζει η μακρά περίοδος της Φραγκοκρατίας στις περισσότερες περιοχές της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Η Λιβαδειά και η περιοχή της επετέλεσαν τμήμα του Δουκάτου των Αθηνών του Όθωνα de la Roche. Ιδιαίτερη σημασία απέκτησε η πόλη κατά τη διάρκεια της Καταλανικής κυριαρχίας στο Δουκάτο, μετά τη μάχη της Κωπαϊδας το 1311. Από τα τέλη του 14ου αιώνα άρχισε μια ταραγμένη περίοδος αλλαγής κυριάρχων ως την οριστική κατάκτηση της περιοχής από τους Τούρκους το 1460.
Αν και η άποψη παλαιότερων ερευνητών (Rubio y Lluch, Bon κ.α), οι οποίοι υπερεκτιμώντας τα δεδομένα των πηγών, θεώρησαν ολόκληρο το κάστρο ουσιαστικά κτίσμα της Καταλανικής Περιόδου, δεν είναι σωστή, φαίνεται ότι μεγάλο μέρος των οχυρώσεων αποτελεί έργο της εποχής αυτής. Για την ορθότητα αυτής της άποψης συνηγορούν η μορφή της τοιχοποιίας από χονδρολαξευμένους ασβεστόλιθους και οριζόντια πλινθία καθώς και η μορφή ορισμένων θυρών που συναντάται σε εκκλησιαστικά μνημεία της εποχής. Το κάστρο πήρε στην περίοδο αυτή τη σημερινή του γενική μορφή, με τους δύο οχυρωματικούς του περιβόλους, ενισχυμένους κατά τόπους με πύργους και προτειχίσματα, και ένα οχύρωμα με πύργο και τείχος στην κορυφή του λόφου. Το κεντρικό οχύρωμα και το παρακείμενο κτιριακό συγκρότημα στο οποίο ανήκε η σωζόμενη ως σήμερα δίχωρη, θολωτή δεξαμενή, ήταν προφανώς η ακρόπολη του κάστρου και η κατοικία του διοικητή.

Το Κάστρο στην Περίοδο της Τουρκοκρατίας
(1460 - 1830 μ.χ)

Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας η πόλη της Λιβαδειάς γνώρισε βαθμιαία ανάπτυξη που κατέληξε στη μεγάλη ακμή των τελευταίων προεπαναστατικών χρόνων. Αν και συγκεκριμένα ιστορικά στοιχεία για το κάστρο δεν μας είναι γνωστά, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι εκεί έδρυε η φρουρά της πόλης, ενώ φαίνεται ότι ο εξωτερικός περίβολός του ήταν κατοικημένος ως τα τελευταία χρόνια της περιόδου. Η γενική μορφή των οχυρώσεων δεν άλλαξε στην εποχή της Τουρκοκρατίας. Φαίνεται, ωστόσο, ότι έγιναν αρκετές επισκευές τους. Αρκετά μεγάλα τμήματα των τειχών , που είχαν καταστραφεί ή είχαν πάθει σοβαρές ζημιές με την πάροδο του χρόνου, ανοικοδομήθηκαν κατά την διάρκεια της περιόδου αυτής με μία χαρακτηριστικής μορφής τοιχοποιία από αργούς λίθους και πλινθία. Όπως φαίνεται από τις μαρτυρίες και από σχεδιαστικές απεικονίσεις του κάστρου σε έργα ευρωπαίων περιηγητών, που ολοένα και συχνότερα επισκέπτονταν την πόλη, στις αρχές του 19ου αιώνα τμήματα του κάστρου είχαν ήδη ερειπωθεί, πράγμα που σημαίνει ότι αυτό είχε σε μεγάλο βαθμό χάσει την παλαιότερη σημασία του ως οχυρό. Παρά ταύτα, στη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης το κάστρο έπαιξε αρκετά σημαντικό ρόλο. Το καλοκαίρι του 1821, κατά την προέλαση του Ομέρ Βρυώνη εναντίον της ξεσηκωμένης Λιβαδειάς, χίλιοι περίπου επαναστάτες κατέφυγαν στο κάστρο και αμύνθηκαν εκεί για δεκαεφτά μέρες.

Το Κάστρο στα Νεώτερα Χρόνια
(1830- σήμερα)

Η απελευθέρωση της Ελλάδας από τον Τουρκικό ζυγό το 1830 σήμανε την οριστική εγκατάλειψη του κάστρου που, καθώς έχασε πια εντελώς τη στρατιωτική του σημασία, πέρασε στο περιθώριο της ζωής της πόλης. Είναι χαρακτηριστικό ότι το μοναδικό νέο κτίσμα του κάστρου στην περίοδο από το 1830 ως τις μέρες μας είναι ο ναός της Αγίας Σοφίας του τέλους του 19ου ή των αρχών του 20ου αι. Η εγκατάλειψη οδήγησε στην ερείπωση και την καταστροφή μεγάλων τμημάτων των οχυρώσεων. Στις καταστροφές από το χρόνο και από θεομηνίες, όπως ο ισχυρός σεισμός του 1894, προστέθηκαν η λιθολόγηση των ερειπίων για την προμήθεια έτοιμου οικοδομικού υλικού και, σε μικρότερο βαθμό οι καταστροφές για χάρη αρχαιολογικών ερευνών που αποσκοπούν κυρίως στον εντοπισμό του Μαντείου του Τροφωνίου. Τις τελευταίες αυτές καταστροφές στηλιτεύει ο Καταλανός ιστορικό Rubio y Lluch, ένας από τους πρώτους μελετητές του κάστρου, το οποίο από τα τέλη ήδη του 19ου αιώνα, γίνεται αντικείμενο αρκετών επιστημονικών ερευνών, στα πλαίσια του αυξανόμενου ενδιαφέροντος για τη μεσαιωνική ιστορία. Στη δεκαετία του 1960 έγιναν σημαντικές εργασίες στερέωσης ετοιμόρροπων τμημάτων των οχυρώσεων ή ανοικοδόμησης άλλων τελείως κατεστραμμένων από την Αρχαιολογική Υπηρεσία υπό την εποπτεία του Π. Λαζαρίδη. Καταβάλλεται έτσι προσπάθεια να γίνει το κάστρο, που από τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια έχει πυκνά δενδροφυτευθεί, επισκέψιμος αρχαιολογικός χώρος. Προς την κατεύθυνση αυτή έγιναν μεταξύ των ετών 1993 και 1995 από το Δήμο Λεβαδέων υπό την εποπτεία της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας και οι εργασίες αποκατάστασης και ένταξης χρήσεων στις οχυρώσεις της βορειανατολικής γωνίας.